مرور پنج رخداد مهم نجومی سال ۲۰۱۶

2017 Calender on the red cubes
2,807

مرور پنج رخداد مهم نجومی سال ۲۰۱۶

سال ۲۰۱۶ رو به پایان است و فرصت مناسبی است تا به بررسی رخدادهای نجومی مهم این سال بپردازیم. سالی که برای علاقه‌مندان به علم نجوم و فضا سال پرباری بود. در این مقاله به مرور برخی از مهم‌ترین رویدادهای نجومی سال ۲۰۱۶ می‌پردازیم.

2017 Calender on the red cubes

اعلام خبر کشف امواج گرانشی

این خبر را می‌توان مهم‌ترین اتفاق حوزهٔ نجوم نظری در سال ۲۰۱۶ دانست. کشف امواج گرانشی صد سال پس از پیش‌بینی‌ وجودشان توسط اینشتین ارزش فراوانی داشت و مهر تایید دیگری بود بر نظریهٔ نسبیت عام.

از حوالی پاییز سال ۲۰۱۵ بود که در فضای رسانه‌ای شایعاتی مبنی بر کشف امواج گرانشی پخش شد. تا این که بالاخره رصدخانهٔ امواج گرانشی لایگو (LIGO) در یازدهم فوریه سال ۲۰۱۶ در یک کنفرانس این خبر را به‌طور رسمی اعلام کرد.

امواج گرانشی بر اثر شتاب گرفتن اجسام پرجرم ایجاد و به شکل اعوجاجاتی در بافت فضا-زمان منتشرمی‌شود. چنین رویدادی در اواخر تابستان سال ۲۰۱۵ رخ داد؛ جایی که دو سیاهچاله‌ی پرجرم با هم ادغام شدند و امواج گرانشی قدرت‌مندی را تابش کردند که لایگو موفق به ثبت آن‌ها شد.

طرحی گرافیکی و هنرمندانه از برخورد دو سیاهچاله که منجر به تابش امواج گرانشی می‌شود. Image credit: The SXS (Simulating eXtreme Spacetimes) Project
طرحی گرافیکی و هنرمندانه از برخورد دو سیاهچاله که منجر به تابش امواج گرانشی می‌شود.
Image credit: The SXS (Simulating eXtreme Spacetimes) Project

در اواخر بهار سال ۲۰۱۶ رصدخانهٔ امواج گرانشی لایگو اعلام کرد که یک بار دیگر هم موفق به ثبت امواج گرانشی شده است. آشکارسازی دوم تنها سه ماه پس از اولین مشاهدهٔ امواج گرانشی رخ داد و این بار هم موج تابش‌شده حاصل ادغام دو سیاهچاله بود.

کشف امواج گرانشی آن‌قدر ارزش علمی بالایی دارد که Amber Stuver، یکی از اعضای گروه لایگو، آن را با اولین نگاه گالیله به آسمان از دریچهٔ تلسکوپ مقایسه می‌کند. اتفاقی که پنجرهٔ جدیدی را رو به کیهان می‌گشاید تا با چشمانی متفاوت از آن‌چه قبلا داشتیم به آسمان نگاه کنیم.

کشف سیاره‌ای به دور نزدیک‌ترین ستاره‌ به منظومهٔ شمسی

در سال‌های اخیر هزاران سیارهٔ فراخورشیدی کشف شده است و کشف این سیارات آن‌قدر معمول شده که کمتر موردی به تیتر اول اخبار راه پیدا می‌کند. داستان برای سیارهٔ پروکسیما b اما این‌طور نبود.

گروهی بین‌المللی از اخترشناسان با استفاده از تلسکوپ ۳/۶ متری رصدخانهٔ جنوبی اروپا (ESO) ستاره‌ی پروکسیما قنطورس، نزدیک‌ترین ستاره‌ به منظومهٔ شمسی، را به مدت ۶۰ روز متوالی زیر نظر گرفتند. آن‌ها به دنبال آشکارسازی اثرات گرانشی یک سیارهٔ فراخورشیدی احتمالی بر روی این ستاره بودند. اتفاقی که رخ داد و سیاره‌ای به دور این ستاره کشف شد.

طرحی گرافیکی و هنرمندانه از سیاره‌ی پروکسیما b و ستاره‌ی پروکسیما قنطورس. Credit: ESO/M. Kornmesser
طرحی گرافیکی و هنرمندانه از سیارهٔ پروکسیما b و ستارهٔ پروکسیما قنطورس.
Credit: ESO/M. Kornmesser

ارزش این خبر تنها به این مسئله خلاصه نمی‌شد. معلوم شد سیاره‌ی پروکسیما b جرمی تقریبا برابر با زمین دارد و تنها ۳۰ درصد از زمین پرجرم‌تر است. ماجرا هنوز هم جذاب‌تر از این حرف‌ها بود.

پروکسیما b در کمربند حیات ستارهٔ پروکسیما قنطورس قرار گرفته است. یعنی جایی که شرایط دمایی طوری است که امکان وجود آب مایع بر سطح سیاره وجود دارد.

البته هنوز نمی‌توان پروکسیما b را همتایی برای زمین دانست. پژوهشگران معتقدند یک روی این سیاره همیشه به سمت ستاره‌ی پروکسیما قنطورس است و سمت دیگر آن تاریکی همیشگی را تجربه می‌کند. چیزی شبیه به اتفاقی که برای ماه و زمین افتاده که بر اثر آن ما فقط یک سمت ماه را می‌بینیم.

هنوز ناشناخته‌های زیادی در مورد این سیاره وجود دارد، اما تا همین جا هم می‌توان خبر کشف آن را در لیست مهم‌ترین اخبار نجومی سال ۲۰۱۶ قرار داد.

در این مقاله ویژگی‌های سیاره‌ی پروکسیما b را بیشتر بررسی کرده‌ایم.

رسیدن جونو به مشتری

اوایل تابستان گذشته بود که فضاپیمای جونو پس از سفری پنج ساله به مقصد رسید و با انجام چند مانور مداری با موفقیت در مدار مشتری قرار گرفت. ماموریتی که علاقه‌مندان به علم نجوم سال‌ها منتظر آن بودند، چرا که ماموریت فضاپیمای گالیله، آخرین فرستادهٔ زمینیان به سیاره‌ی مشتری پیش از جونو، سیزده سال قبل به پایان رسیده بود.

طرحی گرافیکی از فضاپیمای جونو و سیاره‌ی مشتری. Image Credit: NASA/JPL-Caltech
طرحی گرافیکی از فضاپیمای جونو و سیارهٔ مشتری.
Image Credit: NASA/JPL-Caltech

انجام ماموریت‌های فضایی به دور سیارهٔ مشتری کار آسانی نیست. سیارهٔ مشتری میدان مغناطیسی قدرتمندی دارد که احتمال آسیب رسیدن به تجهیزات الکترونیکی را بالا می‌برد. طراحان ماموریت جونو تا جای ممکن سعی کرده‌اند تا با این مشکل مقابله کنند. اول از همه با در نظر گرفتن مداری که فضاپیما را از قطب‌های مشتری عبور می‌دهد، جونو تا حد امکان از محیط‌هایی که سخت‌ترین تابش‌ها را دارند دور شده است. علاوه بر این رایانه و بیشتر ابزارهای الکترونیکی جونو در محفظه‌ای ۱۷۰ کیلوگرمی از تیتانیوم قرار گرفته‌اند که بیشتر ذرات پرانرژی را سد می‌کند.

با این وجود پیش‌بینی می‌شود تعدادی از ابزارهای جونو تا پیش از پایان ماموریتش از کار بیفتند. جونو تا سال ۲۰۱۸ به جمع‌آوری اطلاعات از مشتری ادامه خواهد داد.

یک شکست و یک پیروزی در مریخ

در اوایل سال ۲۰۱۶ آژانس فضایی اروپا با همکاری سازمان فضایی روسیه فضاپیمای اگزومارس را به فضا ارسال کردند. این ماموریت بخش اول پروژه‌ی اگزومارس بود که در آن یک سطح‌نشین و یک مدارگرد روانهٔ مریخ شدند. در مرحلهٔ دوم این پروژه قرار است یک مریخ‌نورد در سال ۲۰۲۰ به سمت سیاره‌ی سرخ ارسال شود.

فرستاده‌های بشر در پاییز گذشته به مریخ رسیدند و طبق معمول هر ماموریت فضایی مهم هیجانی در جامعهٔ علمی ایجاد کردند. پس از سپری شدن یکی دو روز سخت و پراضطراب مشخص شد که مدارگرد ردیاب گاز (TGO) با موفقیت در مدار مریخ قرار گرفته است اما سطح‌نشین شیاپارلی با مشکل مواجه شده و به جای فرودی آرام سقوطی تلخ را تجربه کرده است.

طبق گفتهٔ مدیران آژانس فضایی اروپا سطح‌نشین شیاپارلی به هدف آزمایش سیستم فرود و به کار بردن تجربیات آن در برنامه‌ی اگزومارس ۲۰۲۰ به مریخ ارسال شده است. تمام داده‌های مربوط به فرود این سطح‌نشین نیز دریافت شده‌اند و این یعنی می‌توان با بررسی این اطلاعات به نقاط ضعف موجود پی برد تا اگزومارس ۲۰۲۰ با اطمینان خاطر بیشتری به سمت مریخ روانه شود. بنابراین مانند هر آزمایش دیگری که بیشتر از پیروزی یا شکست، داده‌های به دست آمده در آن اهمیت دارند، شیاپارلی نیز به هدف اصلی خود رسیده است.

مدارگرد ردیاب گاز در زمان فعالیتش به بررسی و سنجش گاز متان و دیگر گازهای بخش‌های پایینی جو مریخ خواهد پرداخت که می‌توانند نشانه‌هایی احتمالی از فعالیت‌های زیستی یا زمین‌شناسی باشند.

در این مطلب می‌توانید بیشتر در این باره مطالعه کنید.

موفقیت شرکت‌های فضایی خصوصی در ساخت موشک‌های چند بار مصرف

سال‌هاست که شرکت‌های فضایی خصوصی سعی در کم‌هزینه کردن سفرهای فضایی دارند تا از این طریق بتوانند به سوددهی مناسبی برسند. یکی از راه حل‌های اصلی ساخت موشک‌هایی با قابلیت استفادهٔ مجدد بود. موشک‌هایی که به فضا ارسال شوند، محموله را در مدار قرار دهند و پس از آن صحیح و سالم و به‌طور عمودی روی زمین فرود آیند.

این ایده در سال ۲۰۱۶ چندین بار با موفقیت عملی شد. دو شرکت خصوصی بلو اوریجین (Blue Origin) و اسپیس ایکس (Space X) توانستند مرحله‌ی اول موشک‌هایشان را به‌طور عمودی در پایگاه فضایی و حتی روی سکویی شناور در اقیانوس فرود آورند. البته بلو اوریجین برای اولین بار در اواخر سال ۲۰۱۵ موفق به انجام این کار شده بود اما در سال ۲۰۱۶ بود که این فناوری بیشتر توسعه پیدا کرد.

ساخت چنین موشک‌هایی منجر به کاهش شدید هزینهٔ سفرهای فضایی می‌شود و می‌تواند هر بار میلیون‌ها دلار صرفه‌جویی را به همراه داشته باشد.

فیلم فرود عمودی موشک فالکون ۹ روی شناوری در اقیانوس.

قطعا در سال ۲۰۱۷ هم باید منتظر خبرهای جذابی در دنیای نجوم باشیم. جونو به تازگی فعالیتش را در مدار مشتری آغاز کرده است و باید منتظر ماند و دید چه اطلاعاتی برای‌مان به ارمغان خواهد آورد. علاوه بر این همیشه باید منتظر رویدادهای پیش‌بینی‌نشده و شگفت‌انگیز بود.

امیدواریم سال ۲۰۱۷ پر باشد از صلح، آرامش و اتفاقات خوب برای مردم جهان.

این مطلب بر اساس یکی از مقالات شمارهٔ ژانویه‌ ۲۰۱۷ مجله‌ی Astronomy نوشته شده است.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.