اسطوره‌هایی که در آسمان ماندگار شدند

تعدادی از صورتهای فلکی آسمان زمستان نیمکرهی شمالی. عکس از امیر شاهچراغیان.
2,663

اسطوره‌هایی که در آسمان ماندگار شدند

اگر دنبال‌کنندهٔ مطالب نجومی باشید حتما کلمهٔ صورت فلکی را بارها شنیده و خوانده‌اید. حتما هم درکی از مفهوم این کلمه دارید و می‌دانید اجتماعی از ستاره‌ها که شکل ظاهری خاصی را در آسمان تشکیل می‌دهند را صورت فلکی می‌گویند. در این مقاله مفهوم صورت فلکی را دقیق‌تر بررسی خواهیم کرد و به نکاتی خواهیم پرداخت که شاید چیزی در مورد آن‌ها نشنیده باشید.

تعدادی از صورتهای فلکی آسمان زمستان نیمکرهی شمالی. عکس از امیر شاهچراغیان.
تعدادی از صورت‌های فلکی آسمان زمستان نیمکرهٔ شمالی.
عکس از امیر شاهچراغیان.

نکتهٔ اول این که برداشت مغز ما از فاصلهٔ تمام ستاره‌ها یکسان است و همهٔ آن‌ها را در فاصلهٔ بی‌نهایت (البته نه به معنای واقعی این کلمه) می‌بیند. بنابراین وقتی به آسمان نگاه می‌کنید فواصل واقعی ستاره‌ها از ما اهمیتی ندارد. انگار که تمام ستاره‌ها در سطح کره‌ای قرار دارند که شما در مرکز آن ایستاده‌اید.

تقسیم آسمان به بخش‌هایی که هر کدام نام مشخصی دارند باعث آسان شدن پیمایش و شناخت آسمان می‌شود، و از آن جا که از لحاظ ظاهری طوری به نظر می‌رسد که ستاره‌ها در یک کره قرار دارند، می‌توان همانند آنچه روی زمین انجام دادیم و برای هر نقطه طول و عرض جغرافیایی تعیین کردیم، چنین مشخصه‌ای را برای هر منطقه از آسمان نیز تعریف کنیم. کاری که منجمان آن را انجام دادند و برای هر نقطه از آسمان دو ویژگی به نام بعد و میل مشخص کردند. مشخصه‌هایی که درست مانند طول و عرض جغرافیایی نقاط روی زمین هستند.

سیستم مختصات بعد و میل به ‌خصوص برای رصد اجرام با تلسکوپ بسیار کاربردی است اما اگر بخواهید که آسمان را با چشم غیرمسلح کاوش کنید و از منظرهٔ آن لذت ببرید راه بهتر و آسان‌تری وجود دارد و آن شناخت صورت‌های فلکی است.

تراکم ستاره‌ها در نقاط مختلف آسمان متفاوت است. به عبارت دیگر در بعضی نواحی ستاره‌ها به هم نزدیک‌ترند و در برخی قسمت‌های دیگر فاصلهٔ ستاره‌ها از یک‌دیگر بیشتر است. در میان دریایی از ستاره بشر از هزاران سال پیش در پی یافتن شکل‌هایی خاص و آشنا در آسمان بوده است. به این ترتیب فرهنگ‌های باستانی مختلف تصورات خود را در قالب شکل‌هایی از ستاره‌ها در آسمان شب طرح ریزی می‌کردند. این‌گونه بود که صورت‌های فلکی آرام آرام در فرهنگ‌ها و ملل مختلف شکل گرفتند.

برای هزاران سال تعریف مشخصی از صورت فلکی وجود نداشت. این مسئله به مرور زمان باعث ایجاد مشکلاتی شد. به‌طور مثال برخی ستاره‌ها در مجسم ساختن شکل دو صورت فلکی شریک بودند و باید مشخص می‌شد که چنین ستاره‌ای مربوط به کدام یک از آن دو صورت فلکی است.

در قرن بیستم میلادی و برای حل این مشکل اخترشناسان تعریف دقیق‌تری از مرز صورت‌های فلکی ارائه کردند. برای این کار خطوطی در راستای شمالی/جنوبی و شرقی/غربی به‌طور فرضی در آسمان رسم شدند و به‌طور رسمی مرز صورت‌های فلکی را مشخص کردند. این‌گونه بود که ۸۸ صورت فلکی در کل آسمان به رسمیت شناخته شدند. بیشتر این صورت‌های فلکی با نام‌های یونانی شناخته می‌شوند. برخی دیگر نیز، به خصوص در نیمکرهٔ جنوبی آسمان، نام‌های امروزی‌تری دارند.

تمام صورت‌های فلکی آسمان در یک نگاه.

تمام صورت‌های فلکی آسمان در یک نگاه.

توجه داشته باشید که ستاره‌های یک صورت فلکی ممکن است از لحاظ فیزیکی و واقعی هیچ ربطی به هم نداشته و بسیار از هم دور باشند، اما ما آن‌ها را در آسمان و به‌طور ظاهری نزدیک به هم می‌بینیم.

استفاده از صورت‌های فلکی فهرست کردن ستاره‌ها را آسان‌تر می‌کند. معمولا و به جز چند استثنا پرنورترین ستاره‌ی هر صورت فلکی با نام آلفا مشخص می‌شود و ستاره‌های دیگر هر صورت فلکی به ترتیب روشنایی‌شان با دیگر حروف یونانی نام‌گذاری می‌شوند. به‌طور مثال آلفا شلیاق نام رسمی پرنورترین ستارهٔ صورت فلکی شلیاق است که به آن نسر واقع نیز می‌گویند. تعداد ستاره‌های پرنور بیشتر صورت‌های فلکی از عدد ۲۲ (تعداد حروف یونانی) تجاوز نمی‌کند، بنابراین فهرست‌بندی ستارگان به این روش معمولا راهی مناسب است. سیستم‌های فهرست‌بندی دیگری نیز وجود دارد. از جمله فهرست‌بندی‌ای که بر اساس شماره‌گذاری ستاره‌های پرنور از شرقی‌ترین نقطه‌ی صورت فلکی به سمت غرب است. به‌طور مثال ستارهٔ ۵۱ فرس اعظم به این طریق نام‌گذاری شده است.

البته تعداد زیادی فهرست‌ مختلف دیگر نیز در طول زمان ایجاد شده‌اند. برخی فهرست‌های جدیدتر که حاصل رصدهای تلسکوپ‌ها و ماهواره‌های امروزی است ستاره‌های بسیار کم‌نور را نیز در خود جای داده‌اند.

سیارات در این میان مهمان موقت برخی صورت‌های فلکی می‌شوند. چرخش سیارات منظومهٔ شمسی به دور خورشید باعث می شود آن‌ها نسبت به زمینهٔ ستاره‌ها جابه‌جا شوند و در میان صورت‌های فلکی گردش کنند. داستان برای ماه و خورشید هم تقریبا به همین شکل است. از آن جا که صفحه‌ها‌ی مداری سیارات منظومهٔ شمسی تقریبا بر هم منطبق‌اند، سیارات، ماه و خورشید در مسیری تقریبا یکسان در آسمان طی مسیر می‌کنند. صورت‌های فلکی‌ای را که در این مسیر قرار دارند به نام صورت‌های فلکی دایره‌البروجی می‌شناسیم که به برج‌های دوازده‌گانه نیز معروف‌اند. البته جالب این جاست که صورت فلکی مارافسای نیز جزء صورت‌های فلکی دایره‌البروجی (به عنوان سیزدهمین صورت فلکی) است که اغلب به آن اشاره‌ای نمی‌شود.

صورت‌های فلکی دایره‌البروجی و چگونگی مسیر حرکت خورشید از میان آن‌ها.
صورت‌های فلکی دایره‌البروجی و چگونگی مسیر حرکت خورشید از میان آن‌ها.

نکته‌ی مهم دیگر این است که هر شکل و الگویی در آسمان یک صورت فلکی نیست. به‌طور مثال هفت ستارهٔ پرنور صورت فلکی دب‌اکبر صورتواره‌ی ملاقهٔ بزرگ را در آسمان تشکیل می‌دهند. به عبارتی این هفت ستاره بخشی از صورت فلکی بزرگ دب‌اکبر هستند که خود به تنهایی در آسمان نمایان‌گر شکل خاصی است. این شکل‌های آسمانی را که در فهرست رسمی ۸۸ صورت فلکی قرار ندارند صورتواره می‌گویند. مثلث تابستانی از دیگر صورتواره‌های معروف آسمان است که از اتصال سه ستارهٔ پرنور سه صورت فلکی مختلف تشکیل می‌شود.

سه ستارهی پرنور این تصویر صورتوارهی مثلث تابستانی را شکل میدهند. هر کدام از این سه ستاره متعلق به یک صورت فلکی مجزا است. عکس از امیررضا کامکار
سه ستارهٔ پرنور این تصویر صورتوارهٔ مثلث تابستانی را شکل می‌دهند. هر کدام از این سه ستاره متعلق به یک صورت فلکی مجزا است.
عکس از امیررضا کامکار

اگر علاقه‌مند شده‌اید تا صورت‌های فلکی آسمان را بشناسید بهترین راه برای این کار نگاه کردن به آسمان و استفاده از یک راهنماست. ابزار ساده‌ای به نام گردونهٔ آسمان می‌تواند به شما در این زمینه کمک بسیاری بکند. از آسمان شهرها هم می‌توانید ستاره‌های پرنور بیشتر صورت‌های فلکی را پیدا کنید و شکل کلی آن‌ها را تشخیص دهید. فقط کافی است که به آسمان نگاه کنید.

منبع: Bad Astronomy

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.