مجله‌ای برای دوست‌داران علم و طبیعت زمین و آسمان

سوفیا: رصدخانه‌ای که پرواز می‌کند

NASA / Jim Ross
625

سوفیا

رصدخانه‌ٔ پرنده!

رصدخانه‌ها را به‌طور کلی می‌توان به دو دسته‌ی مستقر در زمین و فضایی تقسیم کرد؛ اما در این میان گروه دیگری از رصدخانه‌ها هستند که گاهی در زمین‌اند و گاهی در آسمان! از جمله سوفیا رصدخانه‌ای که پرواز می‌کند.

رصدخانه‌ی سوفیا.
Credit: NASA / Jim Ross

سوفیا یا رصدخانهٔ استراتوسفری برای نجوم فروسرخ (SOFIA) پروژه‌ی مشترکی بین کشورهای آلمان و آمریکا است. تلسکوپی ۲/۵ متری که سوار بر یک هواپیمای بویینگ ۷۴۷SP اصلاح‌شده در آسمان پرواز می‌کند.

سوفیا برای بررسی آسمان در طول موج‌های فروسرخ و زیرمیلی‌متری باید بخشی از جو زمین را پشت سر بگذارد. چرا که امکان بررسی بخش گسترده‌ای از طیف فروسرخ از روی زمین وجود ندارد.

سوفیا سوار بر بویینگ ۷۴۷SP تا ارتفاع ۱۲ کیلومتری بالا می‌رود. در ارتفاع‌های کمتر از این بخار آب موجود در تروپوسفر امکان رصد در طول موج فروسرخ را از بین می‌برد و تلسکوپ‌های زمینی تنها می‌توانند محدوده‌ی کوچکی از طیف الکترومغناطیس را رصد کنند.

تلسکوپ‌های هوایی

سابقه استفاده از تلسکوپ‌های هوایی به پیش از سوفیا برمی‌گردد. از نمونه‌های پیشین تلسکوپ‌های هوایی می‌توان به تلسکوپ ۹۱ سانتی‌متری KAO (رصدخانه‌ی هوایی کوییپر) اشاره کرد که از سال ۱۹۷۴ تا ۱۹۹۵ میلادی از آن استفاده می‌شد. یکی از نتایج مهم سنجش‌های KAO کشف حلقه‌هایی به دور سیاره‌ی اورانوس بود.

از اواسط دههٔ ۱۹۹۰ میلادی اخترشناسان به فکر ساخت تلسکوپ فروسرخ بزرگ‌تری افتادند که بتواند جایگزین مدرنی برای KAO باشد. تلسکوپی با توان تفکیک، حساسیت و تفکیک طیفی بیشتر که بتواند به سوالات اساسی در حوزه‌های مختلف علم نجوم پاسخ دهد.

در سال ۱۹۹۶ ناسا و DLR (مرکز هوافضای آلمان) در رابطه با طراحی و اداره‌ی سوفیا، به توافق رسیدند. پس از گذر چندین سال کار ساخت تلسکوپ و تغییرات هواپیما انجام شد و سوفیا اولین پرواز آزمایشی خود را در اواخر سال ۲۰۰۹ انجام داد. تا این که در نهایت سوفیا اولین نور خود را در اواسط سال ۲۰۱۰ دریافت کرد و از چند ماه بعد به‌طور کامل آماده‌ی استفاده‌های علمی شد.

طبق برنامه سوفیا به مدت ۲۰ سال فعالیت خواهد کرد و هر سال حدود ۱۶۰ پرواز را انجام خواهد داد. پروازهایی که هر کدام بین شش تا هشت ساعت طول می‌کشند.

اهداف سوفیا

اجرام پرشماری در آسمان وجود دارند که برای بررسی آن‌ها باید به سراغ تلسکوپ‌های فروسرخ رفت. رصد بسیاری از اجرام که در ورای ابرهای گاز و غبار قرار دارند در طول موج مرئی امکان‌پذیر نیست، اما تابش فروسرخ چنین اجرامی از گاز و غبار گذر می‌کند و اطلاعات اجرام دوردست را برای‌مان به ارمغان می‌آورد. برخی اجرام نیز تقریبا تمام انرژی خود را در طول موج فروسرخ تابش می‌کنند و بررسی آن‌ها فقط در این محدوده از طیف ممکن است.

تولد و مرگ ستارگان، شکل‌گیری منظومه‌های سیاره‌ای جدید، اجرام منظومه‌ی شمسی، شناسایی مولکول‌های پیچیده در فضا و سحابی‌ها و غبار موجود در کهکشان‌ها تنها تعدادی از سوژه‌های جذاب رصدی برای سوفیا هستند.

سوفیا در این سال‌ها اجرام زیادی را مورد مطالعه قرار داده است که از میان آن‌ها می‌توان به دو نمونه‌ی خاص اشاره کرد. در سال ۲۰۱۵ این تلسکوپ گذر پلوتو از مقابل یک ستاره‌ی دوردست را رصد کرد تا اطلاعاتی در رابطه با جو این سیارهٔ کوتوله به دست آورد. در سال ۲۰۱۶ نیز سوفیا، اتم اکسیژن را در جو مریخ آشکار کرد.

هنوز سال‌های زیادی از عمر پیش‌بینی‌شده برای سوفیا باقی مانده است و باید منتظر داده‌های جذاب دیگری از این تلسکوپ باشیم.

از فروشگاه آسمان شب دیدن کنید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.