مجله‌ای برای دوست‌داران علم و طبیعت زمین و آسمان

با ستارهٔ قطبی بیشتر آشنا شوید (بخش دوم)

جُدَی، ستاره قطبی

Amirreza Kamkar
799

ستاره قطبی

قسمت دوم

ستاره قطبی یا جُدَی یکی از شناخته‌شده‌ترین ستاره‌های آسمان در بین عموم مردم است. ستاره‌ای نه‌چندان پرنور که به دلیل موقعیت خاصش در آسمان از اهمیت زیادی برخوردار است اما برخی افراد آن را به اشتباه پرنورترین ستاره‌ی آسمان می‌دانند. اما واقعیت این است که ستاره‌ی قطبی در بین ستاره‌های پرنور آسمان شب رتبه ۴۸ را به خود اختصاص می‌دهد.

در این مقاله روش‌های پیدا کردن ستاره‌ی قطبی و همچنین تغییر ستاره‌ی قطبی در طول زمان را برررسی خواهیم کرد. بخش اول این مجموعه مقالات را می‌توانید در اینجا مطالعه کنید.

ستاره قطبی را چگونه در آسمان پیدا کنیم؟

همان‌طور که اشاره شد درخشش ستاره‌‌ی قطبی به اندازه‌ای نیست که بتوان آن را به راحتی و در نگاه اول در آسمان تشخیص داد. ستاره‌های دیگر صورت فلکی دب اصغر نیز همگی از ستاره‌ی جدی کم‌نورتر‌اند. بنابراین برای پیدا کردن این ستاره و به دنبال آن یافتن جهت شمال جغرافیایی باید از صورت‌های فلکی دیگر که نقش راهنما را بازی می‌کنند بهره برد. صورت فلکی دب اکبر (و بخش معروف‌تر آن صورتواره‌ی ملاقه‌ی بزرگ) و صورت فلکی ذات‌الکرسی راهنماهای پیدا کردن ستاره‌ی قطبی‌اند.

موقعیت ستاره قطبی و دو صورت فلکی راهنمای آن در یک شب زمستانی. عکس از امیررضا کامکار.

صورت‌های فلکی دور قطبی

ملاقهٔ بزرگ و ذات‌الکرسی در آسمان ایران جزء صورت‌های فلکی‌ای هستند که به‌طور کامل غروب نمی‌کنند و می‌توان آن‌ها را همیشه در آسمان دید. این دو صورت فلکی تقریبا در روبه‌روی هم قرار گرفته‌اند و همیشه حداقل یکی از آن‌ها در ارتفاع مناسبی از افق قرار دارد. در ابتدای شب‌های فصل بهار دب اکبر در آسمان حکمرانی می‌کند و در شب‌های پاییزی این ذات‌الکرسی است که ارتفاع زیادی از افق دارد. در ابتدای شب‌های تابستان و زمستان هم می‌توان هر دو صورت فلکی را در مقابل هم و در دو سوی ستاره‌ی قطبی دید.

ملاقهٔ بزرگ بخشی از صورت فلکی دب‌ اکبر است که از هفت ستارهٔ نسبتا پرنور تشکیل شده. با امتداد خط واصل دو ستاره‌ی انتهایی آبریز ملاقه به میزان پنج برابر به ستاره قطبی خواهید رسید.

یافتن ستاره‌ی قطبی در آسمان با کمک گرفتن از صورتواره‌ی ملاقه‌ی بزرگ.

 

آرایش ستاره‌های صورت فلکی ذات‌الکرسی که نسبت به ملاقه بزرگ کمتر شناخته شده است شبیه به حرف W یا M است. با توجه به شکل زیر می‌توانید با کمک این صورت فلکی نیز ستاره قطبی را در آسمان پیدا کنید.

یافتن ستاره‌ی قطبی در آسمان با کمک گرفتن از صورت فلکی ذات‌الکرسی.

 

آیا جدی همیشه ستاره قطبی خواهد ماند؟

روایت شده است که که ژولیوس سزار در جایی ذکر کرده «من همچون ستاره‌ی جدی ثابت‌قدم هستن». جمله‌ی تاثیرگذاری است اما واقعیت این است که مکان این ستاره‌ هم در طول زمان تغییر می‌کند و پس از قرن‌ها این ستاره عنوان خود را به ستاره‌ای دیگر می‌دهد.

راستای محور چرخش زمین به دور خودش همچون فرفره‌ای که به دور خود می‌چرخد تغییر می‌کند. جابه‌جایی راستای محور چرخش زمین به دور خودش به حرکت تقدیمی معروف است و به دلیل نیروی گرانش ماه و خورشید پدید می‌آید. به این ترتیب که امتداد راستای محور چرخش زمین در بازه‌ای حدودا ۲۶ هزار ساله دایره‌ای را در آسمان رسم می‌کند.

ستاره جدی بر اثر حرکت تقدیمی زمین در سال ۲۱۰۰ به نزدیک‌ترین فاصله‌اش از قطب شمال سماوی خواهد رسید و پس از آن و با گذر قرن‌‌ها کم‌کم از آن فاصله خواهد گرفت. تا این که در حوالی سال چهارده هزار میلادی ستاره پرنور نسر واقع عنوان ستاره‌ی قطبی را از آن خود خواهد کرد. پیش از این و تا سال ۲۶۰۰ پیش از میلاد (تقریبا هم‌زمان با دوران مصر باستان) ستاره‌ی ثعبان در صورت فلکی اژدها ستاره‌ی قطبی بوده است.

از فروشگاه آسمان شب دیدن کنید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.