مجله‌ای برای دوست‌داران علم و طبیعت زمین و آسمان

راهنمای رصد سایه زمین

Credit: Majid Ghohroodi
1,119

راهنمای رصد

سایه زمین

طلوع و غروب خورشید جزء مناظری زیبایی است که هیچ‌گاه تکراری نمی‌شود و هر بار دیدنش حس و حال خاص خود را دارد. اما آن سوی منظرهٔ غروب و طلوع، یعنی در افق مخالف، هم سوژه‌های جذابی برای رصد وجود دارد: سایه زمین و کمربند زهره.

سایه‌ی زمین را می‌توان در هر شبانه‌روز دو بار رصد کرد. با این حال آن را می‌توان جزء پدیده‌هایی دانست که کمتر کسی مشاهده‌اش کرده است.

سایهٔ زمین بر فراز قلهٔ دماوند و در آسمان شفاف قله‌ی توچال. عکس از مجید قهرودی.

سایه‌ی زمین بعد از غروب خورشید کمی بالاتر از افق شرق دیده می شود. به این ترتیب که خورشید در افق غرب غروب می‌کند و سایه‌ی زمین به شکل نواری به رنگ خاکستری-بنفش در سمت مخالف دیده می‌شود.

طبیعی است که برای تشکیل هر سایه‌ای باید زمینه‌ای وجود داشته باشد. در مورد سایه‌ی زمین تنها گزینه‌ای که به اندازه‌ی کافی بزرگ و نزدیک است تا سایه‌ روی آن شکل بگیرد جو زمین است.

طرحی از چگونگی ایجاد سایهٔ زمین.
Credit: Bob King

رصد سایه زمین

برای دیدن این پدیده کافی است پس از غروب خورشید به افق شرق نگاه کنید. همین اتفاق پیش از طلوع خورشید در افق غرب رخ می‌دهد و از حدود سی دقیقه پیش از طلوع می‌توانید سایه زمین را بر فراز افق غرب ببینید.

کمی بالاتر از سایه زمین نواری صورتی نیز دیده می‌شود که به آن کمربند زهره می‌گویند. کمربند زهره زمانی شکل می‌گیرد که نور سرخ خورشید در بخش‌های بالایی جو (که هنوز خورشید در آن جا غروب نکرده) پراکنده می‌شود و به چشمان ما می‌رسد.

با دنبال کردن سایه زمین و کمربند زهره در آسمان متوجه تغییرات آن‌ها خواهید شد. زمانی که خورشید تنها دو درجه پایین‌تر از افق قرار دارد (حدود هشت تا ده دقیقه پس از غروب) سایه‌ی زمین در سمت مخالف دیده می‌شود. در همین زمان کمربند زهره در پرنورترین و رنگین‌ترین حالت خود قرار دارد.

با گذشت زمان و پایین‌تر رفتن خورشید سایه زمین ارتفاع بیشتری می‌گیرد و وضوح خود را از دست می‌دهد و کمربند زهره هم شروع به محو شدن می‌کند. در نهایت حدود ۲۵ دقیقه پس از غروب خورشید سایه‌ی زمین با رنگ آبی شفق ترکیب و ناپدید می‌شود.

پرتوهای نور خورشید

پدیده زیبای دیگری که در زمان طلوع و غروب خورشید و در آسمان‌های نیمه‌ابری می‌توان دید پرتوهای نور خورشید است. این پرتوها زمانی شکل می‌گیرند که شعاع‌هایی از نور خورشید از میان شکاف ابرها عبور می‌کنند. به این ترتیب نوارهای تیره و روشنی ایجاد می‌شود که بخش‌های تیره مربوط به سایهٔ ابرهاست و بخش‌های روشن بر اثر گذر نور خورشید از میان شکاف میان ابرها پدید آمده است.

غروبی تماشایی در گندم‌زارهای استان زنجان. عکس از امیررضا کامکار.

در شرایط خاصی و زمانی که ابرها پایین‌تر از افق غرب (در زمان غروب) یا افق شرق (در زمان طلوع) قرار داشته باشند پرتوهای نور در تمام آسمان گسترده می‌شوند و به افق مخالف خورشید نیز می‌رسند.

این تصویر که از ایستگاه فضایی بین‌المللی گرفته شده است چگونگی ایجاد پرتوهای خورشید در زمان طلوع و غروب را نشان می‌دهد.
Credit: NASA

شفافیت هوا در کیفیت رصد سایه‌ی زمین و کمربند زهره عامل اصلی است. آلودگی هوا و غبار تا حد زیادی زیبایی این دو پدیده را از بین می‌برد و گاهی به کلی مانع از دیده شدن آن‌ها می‌شود. بنابراین رصدگاه‌هایی با ارتفاع بالا از سطح دریا انتخاب مناسبی برای رصد این پدیده هستند. به خصوص اگر بخت یارتان باشد و بتوانید سایه زمین و کمربند زهره را در طول یک پرواز و از کنار پنجره‌ٔ هواپیما ببینید.

منبغ: Sky & Telescope

از فروشگاه آسمان شب دیدن کنید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.