مجله‌ای برای دوست‌داران علم و طبیعت زمین و آسمان

نخستین گام‌ها در رصد آسمان

طلوع راه شیری در آسمان تاریک حاشیه‌ی کویر مرکزی ایران. عکس از امیررضا کامکار.
183

نخستین گام‌ها در رصد آسمان

اگر تجربهٔ بودن زیر آسمانی تاریک را نداشته باشید شاید در مواجههٔ اول‌تان با آسمانی پر از ستاره کمی سردرگم شوید. در مکانی دور از نور شهرها، جایی که بیشتر ما در آن زندگی می‌کنیم، آسمان به جای نور نارنجی رنگ شهر با نور ستاره‌ها روشن است. در حومهٔ شهرها تعداد ستاره‌هایی که می‌توانید ببینید به ۶۰۰ می‌رسد اما اگر زیر آسمانی واقعا تاریک باشید این عدد به ۶۰۰۰ خواهد رسید. مواجه شدن با صحنه‌ای این چنین پرستاره شاید کمی گیج‌کننده باشد! این راهنما به شما کمک خواهد کرد تا اولین قدم‌هایتان را در دنیای اخترشناسی با اطمینان خاطر بردارید و شما را در مسیر زیبا و هیجان انگیز رصد آسمان یاری خواهد کرد.

انتخاب مکان رصدی

طلوع راه شیری در آسمان تاریک حاشیهٔ کویر مرکزی ایران. عکس از امیررضا کامکار.

اولین نکته‌ای که هنگام رصد آسمان باید در نظر گرفت مکان رصدی است: تاریک‌ترین مکانی را که می‌توانید پیدا کنید. چند جرم پرنور مثل ماه، چند سیاره و تعدادی ستارهٔ بارز در آسمان می‌درخشند اما چیزهای بسیار بیشتری هم هست که نورهای مصنوعی مانع از دیده شدن آن‌ها می‌شود. داشتن افق باز و بدون مانع، به خصوص در سمت جنوب، نیز می‌تواند از ویژگی‌های مثبت مکان رصدیتان باشد. ستاره‌ها و سیارات از افق شرق طلوع و در افق غرب غروب می‌کنند و هر شب در زمانی به بیشترین ارتفاعشان از افق می‌رسند که بر فراز افق جنوب قرار دارند. به این ترتیب با انتخاب یک مکان رصدی با افق جنوب خوب و مناسب می‌توانید بیشتر اجرامی را که از آن مکان و در آن زمان دیده می‌شوند ببینید.

گرم و راحت رصد کنید!

استفاده از پوشاک مناسب در شب‌های سرد رصدی بازدهی و راحتی کار را بالا می‌برد. عکس از بابک امین ‌تفرشی.

نکتهٔ بعدی به همراه داشتن لباس گرم است، آن هم نه فقط در فصل زمستان. شاید در تابستان هم به طور غیرمنتظره‌ای یک شب سرد را پیش رو داشته باشید. سعی کنید لباس‌های‌تان را تا حدودی گشاد انتخاب کنید تا گرما بیشتر حفظ شود. پوشیدن کلاه و دستکش را هم به یاد داشته باشید تا گرمای بدن از طریق دست‌‌ها و سر از دست نرود. به همراه داشتن نوشیدنی‌های گرم و غذای سبک نیز در شب‌های رصدی طولانی کمک زیادی به شما خواهد کرد. داشتن یک صندلی تاشو نیز انتخاب مناسبی برای راحتی بیشتر است.

عادت به تاریکی

مسئله‌ای که معمولا فراموش می‌شود این است که عملکرد بینایی در شرایط نور کم پس از فرصت دادن به چشم برای عادت کردن به تاریکی بسیار بهتر می‌شود. بیش از ۴۰ دقیقه طول می‌کشد تا چشم با تاریکی به طور کامل سازگار شود. در این حالت قطر مردمک چشم به حدود ۷ میلی‌متر می‌رسد و امکان عبور پرتوهای ضعیف‌تر نور به شبکیه‌ی چشم فراهم می‌شود. اگر از اتاقی پرنور بیرون بیایید و به آسمان نگاه کنید در نگاه اول ستاره‌های چندانی نخواهید دید. حتی اگر آسمان بسیار تاریک باشد. پس صبر کنید تا شکوه منظرهٔ پیش رویتان آرام آرام پدیدار شود. پس از آن که چشمتان به تاریکی عادت کرد از چراغ قوه‌ای با نور ضعیف قرمز استفاده کنید تا سازگاری چشم با تاریکی از بین نرود.

راهنماهایی برای شناخت آسمان

نگاه کردن به آسمان شب می‌تواند کمی گیج‌کننده باشد. مکان ستاره‌ها و اجرام آسمانی در طول چند ساعت تغییر می‌کند و در فصل‌های مختلف ستاره‌های متفاوتی در آسمان می‌درخشند. این تغییر مکان ظاهری ستاره‌ها به دلیل چرخش زمین به دور خودش و خورشید اتفاق می‌افتد. نکته این جاست که مکان ستاره‌هایی که صورت‌های فلکی و صورتواره‌ها را می‌سازند نسبت هم تغییری نمی‌کند. این یعنی اگر یک شکل خاص را در آسمان بشناسید می‌توانید دیگر صورت‌های فلکی را هم پیدا کنید. بهترین راهنمای شما در آسمان دب‌اکبر است؛ بزرگ، به اندازهٔ کافی پرنور و قابل مشاهده در آسمان نیمکرهٔ شمالی در تمام فصل‌ها.

بخشی از صورت فلکی دب‌اکبر به ملاقهٔ بزرگ معروف است که یادآور شکل یک ملاقه در آسمان است. دو ستاره‌ای که از دستهٔ ملاقه دورترند راهنمای مناسبی برای پیدا کردن ستارهٔ قطبی و جهت شمال جغرافیایی هستند. ستارهٔ قطبی تقریبا در امتداد محور چرخش زمین به دور خودش جای گرفته و از این رو برخلاف دیگر ستاره‌های آسمان حرکت ظاهری بسیار کمی دارد و سمت شمال جغرافیایی را نشان می‌دهد.

صورتوارهٔ ملاقهٔ بزرگ در صورت فلکی دب‌اکبر (سمت راست بالای تصویر) راهنمای بسیار خوبی برای شناخت آسمان بهار است. عکس از امیررضا کامکار.

صورت فلکی دیگری که می‌تواند راهنمای مناسبی برای پیدا کردن اجرام آسمانی باشد جبار یا شکارچی است. صورت فلکی جبار در فصل زمستان به خوبی در آسمان دیده می‌شود. سه ستارهٔ هم‌راستایی را که نمایان‌گر کمربند این صورت فلکی هستند می‌توان به راحتی در آسمان تشخیص داد و با کمک آن‌ها به جست‌وجوی دیگر ستاره‌ها و صور فلکی مشغول شد. ‌

استفاده از نقشه هنگام رصد آسمان

گردونه‌ی آسمان، ابزاری ساده که منظره‌ی آسمان را در تمام طول سال نمایش می‌دهد.

مانند پیدا کردن شهری نا آشنا بر روی زمین برای دیدن یک ستاره در آسمان که قبلا آن را ندیده‌ایم نیز به نقشه نیاز داریم. انواع مختلفی از نقشه‌های رصدی در بازار وجود دارد. نمونهٔ بسیار سادهٔ آن گردونهٔ آسمان است که منظره‌ی آسمان را در هر زمان از سال به شما نشان می‌ٔهد. برای رصد اجرام اعماق آسمان بهتر است از نقشه‌های دقیق‌تری استفاده کنید که در هر صفحه بخش محدودی از آسمان را به همراه اجرام آسمانی آن ناحیه پوشش داده‌اند.

زاویه سنجی با دست

زاویه‌سنجی با دست.

فاصلهٔ بین اجرام آسمانی به صورت زاویه‌ای و با واحد درجهٔ قوسی اندازه گیری می‌شود. این کار تا حدودی به شیوه‌ی اندازه‌ گیری طول و عرض جغرافیایی روی زمین شبیه است. در زمان‌هایی که فاصله‌ی ظاهری دو یا چند جرم مشخص را از یک‌دیگر می‌دانید زاویه‌سنجی با دست بسیار راهگشاست. به طور مثال مشت بستهٔ شما در حالی که دستتان را کاملا دراز کرده‌اید حدود ۱۰ درجه از آسمان را خواهد پوشاند. به این ترتیب کار شما برای پیدا کردن اجرامی که فاصلهٔ ظاهری آنها را می‌دانید راحت‌تر خواهد شد.

پرش ستاره‌ای

پرش ستاره‌ای یک روش آسان برای برای پیدا کردن اجرام کم‌نور است. به این ترتیب که با استفاده از چند نشانهٔ بارز، مثل ستاره‌ها‌ی پرنور یا آرایش هندسی بارزی از چند ستاره، به جرم مورد نظر می‌رسید. به طور مثال برای یافتن کهکشان آندرومدا می‌توانید پس از پیدا کردن ستاره‌ی قطبی با کمک گرفتن از صورت فلکی دب‌اکبر، ستارهٔ قطبی را به ستارهٔ آلفا ذات‌الکرسی وصل کنید و این خط واصل را امتداد دهید تا به لکه‌ای مه آلود برسید. این لکهٔ مه‌آلود کوچک که خواهید دید کهکشانی بزرگ‌تر از کهکشان خودمان، راه شیری، است و ۲/۵ میلیون سال نوری از ما فاصله دارد!

شیوهٔ پیدا کردن کهکشان آندرومدا با روش پرش ستاره‌ای.

از دوربین دوچشمی استفاده کنید

با چشم غیرمسلح قادر به دیدن شگفتی‌های زیادی از آسمان شب خواهید بود اما با استفاده از یک دوربین دوچشمی بیشتر شگفت‌زده خواهید شد و اجرام بسیار بیشتری را خواهید دید. این برتری به دلیل قدرت جمع‌آوری نور بیشتر ابزارهای رصدی نسبت به چشم انسان و توان بزرگنمایی آن‌ها به وجود می‌آید. دوربین‌های دوچشمی سبک مانند ۵۰×۷ را به راحتی می‌توانید روی دست نگاه دارید و بدون سه‌پایه به رصد آسمان مشغول شوید. اما برای استفاده از دوربین‌های بزرگ‌تر که توانایی‌های بیشتری را هم پیش روی شما قرار می‌دهند، بهتر است از سه‌پایه استفاده کنید.

کمک‌ گرفتن از سه‌پایه برای رصد آسمان با دوربین دوچشمی به شما این توانایی را می‌دهد تا تمرکز بیشتری روی سوژهٔ رصدی داشته باشید و از خستگی دستان شما نیز جلوگیری خواهد کرد. برای رصد اجرام اعماق آسمان بهتر است از نقشه‌ای کامل‌تر از نقشه‌های تمام آسمان استفاده کنید. کتاب اطلس راهنمای آسمان یکی از گزینه‌هاست. به یاد داشته باشید که هر جا به نور نیاز داشتید از نوع قرمز آن استفاده کنید.

چه خواهید دید؟

اگر علاقه‌مند باشید یک دوربین دوچشمی کوچک می‌تواند شما را تا آخر عمر سرگرم آسمان شب بکند! با چشمان برهنه نیز می‌توانید پدیده‌ها و اجرام بسیار زیبایی را ببینید: شهاب‌ها، دنباله‌دارهای پرنور، صورت‌های فلکی، سیاره‌های پرنور، نوار راه شیری و تعدادی از اجرام اعماق آسمان.

هنگام رصد آسمان با دوربین دوچشمی اما گزینه‌های رصدی شما بسیار بیشتر خواهد. از رصد اجرام منظومهٔ شمسی و عوارض سطحی ماه گرفته تا رصد ستاره‌های دوتایی و چندتایی، کهکشان‌ها، سحابی‌ها و خوشه‌های ستاره‌ای. ماجراجویی میان ستاره‌ها بسیار لذت‌بخش است. به نزدیک‌ترین مکان که آسمانی تاریک دارد سری بزنید، یک جهان منتظر کاوش شماست!

منبع: شمارهٔ اکتبر ۲۰۱۵ مجلهٔ Sky at Night

از فروشگاه آسمان شب دیدن کنید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.