مجله‌ای برای دوست‌داران علم و طبیعت زمین و آسمان

حیات در جهنم منظومه‌ی شمسی؟!

آیا حیات می‌تواند در سیاره‌ی زهره شکل بگیرد؟

JAXA / ISAS / DARTS / Damia Bouic
109

سیاره‌ی زهره بدون شک جهنم منظومه‌ی شمسی است. دمای سطح زهره به ۴۶۰ درجه‌ی سانتی‌گراد می‌رسد و فشار جو آن نود برابر سیاره‌ی زمین است. سیاره‌ای با جوی سرشار از دی‌اکسید کربن و ابرهایی که به جای آبْ قطراتی از سولفوریک اسید را در محیط اطراف پراکنده می‌کنند. قطرات بارانی که البته به دلیل دمای بسیار زیاد پیش از رسیدن به سطح سیاره بخار می‌شود.

با این تفاسیر شاید زهره آخرین جایی در منظومه‌ی شمسی باشد که بخواهیم در آن به دنبال حیات بگردیم. اما این تمام ماجرا نیست. هستند دانشمندانی که درباره‌ی امکان شکل‌گیری حیات در سیاره‌ی زهره پژوهش می‌کنند و نکات جذابی نیز در این باره یافته‌اند.

نمایی زیبا از سیاره‌ی زهره.
Credit: JAXA / ISAS / DARTS / Damia Bouic

مسئله‌ی کلیدی درباره‌ی حیات در زهره کنار گذاشتن سطح این سیاره در جست‌وجوهاست. در زهره هم همانند زمین با افزایش ارتفاع دما افت می‌کند و فشار جو کاهش می‌یابد. بنابراین در ارتفاعات زیاد از سطح شرایط آرام‌تری برقرار است. اما آیا حیات می‌تواند در چنین شرایطی شکل بگیرد؟

شاید!

فرضیاتی در این زمینه در دهه‌ی ۱۹۶۰ شکل گرفت. از آن زمان تا کنون پیشرفت زیادی در علم و ابزارهای علمی بشر رخ داده و اکنون دانشمندان این ایده را با جدیت بیشتری دنبال می‌کنند.

همان‌طور که اشاره شد مهم‌ترین مسئله ارتفاع از سطح سیاره است. دمای سطح زهره به اندازه‌ای است که فلز روی در آن ذوب می‌شود، اما اگر به ارتفاع ۴۸ تا ۵۰ کیلومتری سطح زهره برویم دما به حدود شصت درجه‌ی سانتی‌گراد می‌رسد و فشار جو نیز تا حد زیادی کاهش می‌یابد.

این ارتفاع جایی است در بخش‌های پایینیِ لایه‌ی ابر ضخیمی که سیاره‌ی زهره را پوشانده است. این ابرها بیشتر از قطرات کوچک سولفوریک اسید تشکیل شده‌اند که اندازه‌ای در حدود صد میکرون (تقریبا برابر با ضخامت موی انسان) دارند.

اما نکته‌ی جذاب دیگری نیز در این ارتفاع به چشم می‌خورد. در رصدهای فرابنفشی که در سال ۱۹۲۸ انجام شد اخترشناسان نواحی تیره‌ای را در ابرهای زهره مشاهده کردند. این ویژگی در تصاویر زهره در طول موج مرئی و فروسرخ دیده نمی‌شد. این مناطق تیره اندازه‌های مختلفی دارند و وسعت برخی از آن‌ها به صدها کیلومتر می‌رسد. این نواحی همچنین در بازه‌های زمانی چند دقیقه‌ای تا چند هفته‌ای با تغییراتی مواجه می‌شوند.

بنابراین می‌توان به این نتیجه رسید که چیزی در ابرهای زهره وجود دارد که طول موج فرابنفش را از خود عبور نمی‌دهد. این مسئله‌ای عادی نیست و به‌طور مثال در سیاره‌ی زمین چنین تفاوت شدید در طول موج‌های مختلف وجود ندارد.

بخش‌های تیره در در ابرهای زهره در تصاویر فرابنفش (دو تصویر سمت چپ). همان‌طور که می‌بینید این ویژگی در تصاویر مرئی و فروسرخ (دو تصویر سمت راست) دیده نمی‌شوند.
Credit: Limaye et al.

دانشمندان به دنبال ترکیباتی شیمیایی هستند که بتوانند در چنین شرایطی تشکیل شوند و این مسئله را توضیح دهند. اما هنوز توضیحی قانع‌کننده ارائه نشده است.

اخترشناسان با بررسی نور گذرکرده از جو زهره به این نتیجه رسیدند که ذرات تشکیل‌دهنده‌ی این نواحی تاریک اندازه‌ای بین یک تا پانزده میکرون دارند. اندازه‌ای معادل بسیاری از باکتری‌هایی که در زمین وجود دارند. نکته‌ی جالب‌تر این که بسیاری از باکتری‌ها می‌توانند نور فرابنفش را به خود جذب کنند و در آن سو نور مرئی و فروسرخ را بازتاب کنند. دقیقا همان اتفاقی که در جو زهره شاهد آن هستیم. بنابراین احتمال هرچند اندک وجود حیات در ابرهای زهره منطقی به نظر می‌رسد.

البته باید توجه داشت که هنوز اثباتی برای درستی این فرضیه به دست نیامده است. هرچند که این فرضیه منطقی به نظر می‌رسد اما احتمالات دیگری مانند فرآیندهای شیمیایی خاص در جو زهره که هنوز برای‌مان مشخص نیستند نیز برای توضیح این پدیده وجود دارد. اتفاقاتی که شاید محتمل‌تر نیز باشند، چرا که ما انواع مختلفی از واکنش‌های شیمیایی غیرمعمول را در نقاط مختلف منظومه‌ی شمسی مشاهده کرده‌ایم اما هنوز حیات در جایی به جز زمین مشاهده نشده است.

سوال مهم دیگری که باید به آن پاسخ داد فرآیند انتقال حیات احتمالی به ابرهای زهره است. دانشمندان برای توضیح این نکته نگاهی به گذشته‌ی سیاره‌ی زهره داشته‌اند. یکی از فرضیات احتمال وجود آب در سطح زهره پس از زمان شکل‌گیری این سیاره است که ممکن است شرایط تشکیل حیات در سطح سیاره را ایجاد کرده باشد.

اما کمی بعد دی‌اکسید کربن به جو زهره راه پیدا کرد و باعث افزایش دمای شدید آن شد و شرایط را برای بقاء حیات در سطح این سیاره غیرممکن کرد.

در آن سو ما می‌دانیم که باکتری‌ها در جو زمین و با کمک باد در ارتفاعات بالا وجود دارند. اتفاقی که رخ دادن آن در زهره نیز ممکن است. در جو زهره نیز باد می‌وزد و می‌تواند باکتری‌ها را در لایه‌ی زیست‌پذیر ابرها معلق نگه دارد.

هرچند که به نظر می‌رسد پیش‌نیازهای شکل‌گیری و بقاء حیات در زهره وجود دارد اما هنوز هیچ چیز اثبات نشده است. اما در هر صورت این اطلاعات به اندازه‌ای قانع‌کننده‌ هستند تا با دقت بیشتری جهنم منظومه‌ی شمسی را کاوش کنیم.

تا کنون و با هر نگاه دقیق به نقاط مختلف منظومه‌ی شمسی شگفت‌زده شده‌ایم. از اقیانوس‌های زیرسطحی در برخی از قمرهای مشتری و زحل تا مشاهده‌ی فعالیت‌های زمین‌شناختی و مواد آلی.

شگفتی‌ها در انتظار ما هستند و باید بیشتر و دقیق‌تر بنگریم. جهان از آن ماست برای کاوش.

از فروشگاه آسمان شب دیدن کنید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.