داستان اقمار منظومهٔ شمسی

نمایی تماشایی از سیاره‌ی زحل و قمر تیتان که فضاپیمای کاسینی آن را ثبت کرده است. Credit: NASA/JPL-Caltech/SSI
1,899

داستان اقمار منظومهٔ شمسی

برای هزاران سال ماه تنها قمر شناخته‌شده در منظومهٔ شمسی بود. تنها جرمی که به دور یک سیاره می‌چرخید و نیاکان ما از وجود آن اطلاع داشتند. اکنون و پس از گذشت هزاران سال از رصدهای اخترشناسان دوران باستان می‌دانیم که سیارات منظومهٔ شمسی روی هم رفته بیش از ۱۷۰ قمر دارند. اجرام ریز و درشتی که در مدارهایی به دور این سیارات در حال گردش‌اند.

رصدهای گالیله با تلسکوپ در حدود سال ۱۶۱۰ میلادی‌ نتایج شگف‌انگیزی در پی داشت. او چهار جرم را در اطراف مشتری مشاهده کرد که در حال گردش به دور این سیاره بودند. با رصد این اقمار که به دور جرمی غیر از زمین در حال گردش بودند شواهد محکمی برای رد نظریهٔ زمین مرکزی پیدا شد. همچنین با رصدهای گالیله ماه از تنهایی در آمد و چهار قمر دیگر به جمع اقمار منظومهٔ شمسی اضافه شدند. اجرامی که به قمرهای گالیله‌ای مشتری معروف شدند.

تصویر تلسکوپ فضایی هابل از گذر سه قمر گالیله‌ای مشتری از برابر قرص این سیاره و سایه‌ی ایجاد شده از اقمار. Credit: NASA, ESA, Hubble Heritage Team
تصویر تلسکوپ فضایی هابل از گذر سه قمر گالیله‌ای مشتری از برابر قرص این سیاره و سایهٔ ایجاد شده از اقمار.
Credit: NASA, ESA, Hubble Heritage Team

پس از رصدهای گالیله و با بهبود کیفیت تلسکوپ‌ها قمرهای بیشتری برای سیارات منظومهٔ شمسی پیدا شد. هویگنس گام بعدی را برداشت و در سال ۱۶۵۵ توانست پرنورترین قمر زحل، یعنی تیتان را رصد کند. ماموریت کاوشگر تیتان که همراه فضاپیمای کاسینی به سمت زحل ارسال شده بود به افتخار او هویگنس نام‌گذاری شد. فضاپیمای کاسینی نیز به افتخار «کاسینی»، رصدگری که در دههٔ ۱۶۷۰ میلادی توانست دو قمر یاپتوس و رِئا را به دور زحل کشف کند، نام‌گذاری شد. کارهای ماندگار کاسینی روی زحل کماکان ادامه داشت و او دو قمر تتیس و دیون را نیز در دهه‌ی ۱۹۸۰ میلادی به دور سیارهٔ زحل کشف کرد.

نمایی تماشایی از سیاره‌ی زحل و قمر تیتان که فضاپیمای کاسینی آن را ثبت کرده است. Credit: NASA/JPL-Caltech/SSI
نمایی تماشایی از سیارهٔ زحل و قمر تیتان که فضاپیمای کاسینی آن را ثبت کرده است.
Credit: NASA/JPL-Caltech/SSI

حدود یک قرن پس از کشف اقمار گالیله‌ای مشتری و پنج قمر پرنور زحل دیگر خبری از کشف قمرهای جدید نبود. تا این که خبری بزرگ‌تر در سال ۱۷۸۱ میلادی اعلام شد. هرشل در این سال موفق شد سیارهٔ اورانوس را کشف کند. سپس و در ادامهٔ سال‌های دهه‌ی ۱۷۸۰ میلادی هرشل دو قمر را نیز به دور این سیاره رصد کرد. قمرهایی که تیتانیا و ابرون نام گرفتند.

اورانوس و حلقه‌هایش به همراه چند قمر این سیاره در این تصویر تلسکوپ فضایی هابل به ثبت رسیده‌اند. Credit: NASA/ESA and Erich Karkoschka, University of Arizona
اورانوس و حلقه‌هایش به همراه چند قمر این سیاره در این تصویر تلسکوپ فضایی هابل به ثبت رسیده‌اند.
Credit: NASA/ESA and Erich Karkoschka, University of Arizona

رصدهای هرشل کماکان به کشف اجرام جدید منجر می‌شد. او در سال ۱۷۸۹ دو قمر دیگر برای زحل کشف کرد که آن‌ها را به نام انسلادوس و میماس می‌شناسیم.

در سال ۱۸۴۶ هشتمین سیاره منظومهٔ شمسی نیز شناخته شد و گاله و له وریر نپتون را کشف کردند. تنها چند روز پس از کشف نپتون لاسل اولین قمر این سیاره را نیز رصد کرد که تریتون نام گرفت. لاسل به رصدهایش ادامه داد و دو سال بعد موفق به کشف قمر هایپریون به دور زحل شد. او در سال ۱۸۵۱ آریل و اومبریل را نیز به لیست اقمار سیارهٔ اورانوس اضافه کرد.

در این زمان بیش از ۲۰۰ سال از اختراع تلسکوپ گذشته بود اما هنوز هیچ قمری برای نزدیک‌ترین سیاره به زمین، یعنی مریخ، پیدا نشده بود. آساف هال کسی بود که بالاخره و در سال ۱۸۷۷ دو قمر را در اطراف مریخ پیدا کرد. فوبوس و دیموس، اقمار مریخ، اندازهٔ بسیار کوچکی دارند و همین مسئله باعث شده بود تا آن زمان کسی موفق به رصد آن‌ها نشود. هال برای دیدن این دو قمر از یک تلسکوپ ۲۶ اینچی شکستی استفاده کرد. البته اگر در زمانی که مریخ به نزدیک‌ترین فاصله‌اش از زمین می‌رسد به سراغ رصد فوبوس و دیموس بروید خواهید توانست این دو قمر را حتی با یک تلسکوپ ۶ اینچ رصد کنید. البته باید زمانی را برای رصد انتخاب کنید که این دو قمر فاصلهٔ ظاهری زیادی از مریخ داشته باشند.

فوبوس و دیموس، قمرهای سیاره‌ی مریخ. قطر این دو قمر به ترتیب حدود ۲۳ و ۱۲ کیلومتر است. Credit: NASA
فوبوس و دیموس، قمرهای سیارهٔ مریخ. قطر این دو قمر به ترتیب حدود ۲۳ و ۱۲ کیلومتر است.
Credit: NASA

در دههٔ پایانی قرن نوزدهم نیز دو قمر به لیست اقمار منظومهٔ شمسی اضافه شد. ادوارد امرسون بارنارد در سال ۱۸۹۲ قمر دیگری را در اطراف مشتری مشاهده کرد که آمالته‌آ نامیده شد. ویلیام هنری پیکرینگ نیز توانست قمر فیبی را به دور زحل مشاهده کند.

در نیمهٔ اول قرن بیستم میلادی خبر چندانی از کشف قمر‌های جدید نبود. از سال ۱۹۰۰ تا سال ۱۹۵۰ رصدگران توانستند ۶ قمر جدید به دور مشتری کشف کنند. قمر میراندا نیز به دور سیارهٔ اورانوس پیدا شد و نپتون نیز صاحب یک قمر دیگر به نام نِرِئید شد.

اما کشف این اقمار تنها اکتشافات مهم در منظومهٔ شمسی در نیمهٔ اول قرن بیستم نبودند. در سال ۱۹۳۰ کلاید تومبا موفق به کشف سیارهٔ پلوتو شد. در آن زمان پلوتو به عنوان نهمین سیارهٔ منظومه‌ٔ شمسی شناخته می‌شد اما پس از گذشت بیش از هفتاد سال و در سال ۲۰۰۶ با تصمیم اتحادیهٔ بین‌المللی نجوم پلوتو از لیست سیارات منظومهٔ شمسی خارج و به جمع سیارات کوتوله اضافه شد.

در ادامه و در نیمهٔ دوم قرن بیستم اکتشافات زیادی در منظومهٔ شمسی به انجام رسید. علاوه بر این که ابزارهای رصدی پیشرفت چشمگیری کرده و روش‌های عکاسی نیز به کمک اخترشناسان آمده بودند، با آغاز عصر فضا و ارسال کاوشگرهای مختلف برای کاوش منظومهٔ شمسی، شناخت ما از محیط اطراف‌مان کامل‌تر شد.

سه قمر اورانوس که در گذر فضاپیمای ویجر ۲ از نزدیکی این سیاره کشف شدند. Credit: NASA/JPL-Caltech
سه قمر اورانوس که در گذر فضاپیمای ویجر ۲ از نزدیکی این سیاره کشف شدند.
Credit: NASA/JPL-Caltech

با گذر فضاپیماهای دوقلو ویجر از نزدیکی سیارات بیرونی منظومهٔ شمسی در دههٔ ۱۹۸۰ تعداد زیادی قمر جدید برای این سیارات کشف شد. در سال‌های بعد نیز همکاری‌های گروهی اخترشناسان به منظور بررسی سیارات بیرونی منظومهٔ شمسی با تلسکوپ‌های مدرن امروزی منجر به کشف تعداد زیادی قمر جدید شد.

در میان اقمار پرشمار منظومهٔ شمسی برخی خصوصیات جالب توجهی دارند. شاید برجسته‌ترین آن‌ها اروپا، یکی از اقمار گالیله‌ای مشتری، باشد که امروز می‌دانیم اقیانوسی از آب مایع زیر سطح آن در جریان است. همچنین به تازگی فهمیده‌ایم احتمالا آب‌فشان‌هایی در اروپا وجود دارد که مواد این اقیانوس زیرسطحی از آن‌ها به بیرون پرتاب می‌شود. پدیده‌ای که می‌تواند کار کاوش این اقیانوس را برای فضاپیماهایی که در آینده به ملاقات این قمر خواهند رفت آسان کند.

اروپا، قمر اسرارآمیز مشتری، که احتمالا رازهای نهفته‌ای در دل خود دارد. Image credit: NASA/JPL-Caltech/SETI Institute
اروپا، قمر اسرارآمیز مشتری، که احتمالا رازهای نهفته‌ای در دل خود دارد.
Image credit: NASA/JPL-Caltech/SETI Institute

 

هنوز نمی‌دانیم ولی شاید روزی بتوانیم نشانه‌هایی از حیات را در این قمر جذاب مشتری آشکار کنیم. کماکان باید شکیبا بود. با فکری بلندپروازانه‌تر می‌توان به این فکر کرد که شاید روزی داستان فیلم آواتار به واقعیت بپیوندد و در قمر یک سیاره‌ی فراخورشیدی شاهد دنیایی جدید و متفاوت باشیم. قمرهای زیادی در گوشه و کنار گیتی پهناور منتظر کاوش ما هستند.

* پیش از این داستان کشف و نام‌گذاری سیارات منظومهٔ شمسی را بررسی کرده بودیم که می‌توانید در این جا آن را مطالعه کنید.

2 نظرات
  1. رادمهر می گوید

    با درود و مهر ، سپاس از سایت خوب و مطالب زیباتون . واقعا جهان هستی مجذوب کننده و شگفتی آفرینه . سیارات و قمرهاشون یکی از این شگفتیهاست که شما به زیبایی به تصویر میکشید . سپاس

    1. امیررضا کامکار می گوید

      ممنون از لطف‌تان.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.