مجله‌ای برای دوست‌داران علم و طبیعت زمین و آسمان

چند دلیل نجومی برای سحرخیز بودن!

Amirreza Kamkar
163

پاییز فرارسیده است و آرام ارام طول شب‌ها بیشتر می‌شود. در چنین شب‌های طولانی‌ای می‌توان ساعتی پیش از نیمه‌شب خوابید و از آن سو چند ساعتی پیش از طلوع خورشید از خواب برخاست تا به نظاره‌ی آسمان باشکوه صبحگاهی نشست.

گنیجنه‌های فراوانی در آسمان صبحگاهی اوایل پاییز می‌درخشند که می‌توانند دلیل خوبی برای سحرخیزی باشند. به خصوص که دو دنباله‌دار نسبتا پرنور نیز این شب‌ها در آسمان صبحگاهی قرار دارند.

در ابتدای شب صورت‌های فلکی تابستانی (مانند قوس و عقرب) در حال غروب‌اند و از سویی دیگر صف صورت‌های فلکی پاییزی در راه رسیدن به افق جنوب هستند. اما با گذشتن از نیمه‌شب آرام آرام ستاره‌های زمستانی طلوع و چهره‌ی آسمان را دگرگون می‌کنند.

اگر حوالی ساعت چهار بامداد به آسمان نگاه کنید ستاره‌های درخشان زمستانی را مشاهده خواهید کرد. صورتواره‌ی شش‌ضلعی زمستانی، که متشکل از شش ستاره‌ی پرنور از شش صورت فلکی مختلف است، در راه رسیدن به بیشترین ارتفاعش از افق جنوب است. مهم‌ترین نشانه‌ی آسمان زمستان، یعنی صورت فلکی جبار، را نیز می‌توانید به راحتی تشخیص دهید. اگر این صورت فلکی را پیش از این ندیده‌اید می‌توانید به آسانی آن را از سه ستاره‌ی هم‌نوری که درست در یک راستا قرار گرفته‌اند تشخیص دهید. این سه ستاره کمربند این شکارچی آسمانی را تشکیل می‌دهند.

ستاره‌های پرنور آسمان زمستان بر فراز قلعه‌ی الموت. عکس از امیررضا کامکار.

پرنورترین ستاره‌ی آسمان شب نیز در همین ناحیه از آسمان جای گرفته است. ستاره‌ی شباهنگ یا شعرای یمانی پرنورترین ستاره‌ی صورت فلکی سگ بزرگ (کلب اکبر) است که کمی پایین‌تر از صورت فلکی جبار قرار دارد.

ستاره‌ها و صورت‌های فلکی شاخص دیگری نیز در آسمان صبحگاهی این شب‌ها دیده می‌شوند که می‌توانید آن‌ها را با استفاده از گردونه‌ی آسمان یا نرم‌افزار‌های آسمان‌نمای تلفن همراه تشخیص دهید. یکی از این اجرام خوشه‌ی پروین است که در نزدیکی سرسو (بالای سر) قرار دارد.

اگر در نیمه‌ی جنوبی ایران زندگی می‌کنید و به رصدگاهی با افق جنوب باز دسترسی دارید می‌توانید ستاره‌ی سهیل را نیز در آسمان ببینید. سهیل هم‌زمان با رسیدن صورت فلکی جبار به بیشترین ارتفاعش از افق جنوب ارتفاع مناسبی از افق می‌گیرد. سهیل دومین ستاره‌ی پرنور آسمان شب است که در نیمکره‌ی جنوبی آسمان جای گرفته و به همین دلیل در آسمان ایران (که در نیمکره‌ی شمالی زمین قرار دارد) ارتفاع زیادی نمی‌گیرد.

اما جدا از ستاره‌ها و صورت‌های فلکی دو دنباله‌دار نیز این شب‌ها مهمان آسمان صبحگاهی‌اند. دنباله‌دارهای ۳۸P/Stephan-Oterma و ۲۱P/Giacobini-Zinner در محدوده‌ی صورت‌های فلکی زمستانی جای گرفته‌اند. هر دو دنباله‌دار با تلسکوپ‌های متوسط قابل مشاهده‌اند. دنباله‌دار ۲۱P از قدر حدود ۷/۶ می‌درخشد و شرایط بهتری دارد و با تلسکوپ‌های کوچک نیز دیده می‌شود، در حالی که قدر دنباله‌دار ۳۸P بالاتر از ده است.

نقشه‌ی رصدی دنباله‌دار ۳۸P/Stephan-Oterma. Credit: SkyMap/ Bob King
نقشه‌ی رصدی دنباله‌دار ۲۱P/Giacobini-Zinner. Credit: SkyMap/Bob King.

سوژه‌ی جذاب دیگری که می‌توانید با چشم غیرمسلح به سراغ رصد آن بروید نور منطقه‌البروجی است. نور منطقه‌البروجی حاصل پراکنده شدن نور خورشید در ذرات گرد و غبار صفحه‌ی منظومه‌ی شمسی (غبار دنباله‌دارها و غبار باقی‌مانده‌ از برخوردهای سیارکی) است. ابتدای پاییز بهترین زمان برای دیدن نور گسترده و مخروطی‌شکل منقطه‌البروجی در آسمان صبحگاهی (حدود دو ساعت پیش از طلوع خورشید) و در افق شرق است. چرا که زاویه‌ی قرارگیری آن نسبت به افق تقریبا عمودی است.

نور منطقه‌البروجی در آسمان صبحگاهی میانه‌های پاییز. عکس از امیررضا کامکار.

برای دیدن نور منطقه‌البروجی باید شبی را انتخاب کنید که در زمان رصد ماه در آسمان نباشد. علاوه بر این توجه داشته باشید که نور منطقه‌البروجی از راه شیری کم‌نورتر است و برای دیدن آن باید به مکان‌های تاریک سفر کنید.

اگر دسترسی به آسمان تاریک برای‌تان آسان است بدون شک این سوژه‌های جذاب آسمانی می‌توانند شروعی فوق‌العاده برای روزهای پاییزی شما باشند.

از فروشگاه آسمان شب دیدن کنید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.